 Nga titulli i shkruar ekonomistėt do mė qortonin se kam vėndu dic jashta normave reale nė shoqėrinė demokratike. Ato justifikohen me rritjen ekonomike qė sjelli teknologjia dhe nuk do tė pranonin asnjė sekuencė tė sulmit tė teknologjisė sė tyre. Unė jam i bindur se teknologjia ka arritur efekte positive nė ekonomi sic jam i bindur se po kjo teknologji u vendos nė tė kundėrtėn e njeriut dhe jetės sė tij tė rehatshme nė kėtė botė. Islami mė mėsoi qė gjėrat t`i shoh drejtė dhe arsyeshėm dhe nga ky segment edhe do tė bėjė kėtė analizė ekonomike.
Kalimi nga sistemi ekonomik centralist nė atė me ekonomi tregu la pas vete pasojat e veta nga modeli i ambientuar nė shoqėrinė njerėzore. Kėtu nuk janė fillet e para tė kėtij parametri logjik , por ato startojnė qė mė zbulimin e makinės me avull nė Angli shumė ma herėt sesa ndryshimi i njė sistemi me njė sistem tjetėr. Por ne , zbulimin e asaj makine e llogarisim si dic tė mirė dhe tė drejtė prandaj edhe nuk e marrim si referim sherri nė temėn tonė. Gjithėcka cka i lehtėson jetėn dhe punėn njeriut ne e llogarisim si pėrparimtare dhe tė mirė e gjithėcka cka ėshtė kundėr jetės sė njeriut dhe punės sė tij ne trazohemi pėr ta sulmuar atė.
" Nė zotėrimin e kėsaj jete sipas urdhrave tė All-llahut , dija dhe veprimi nuk e humbasin njėri-tjetrin gjatė pėrplasjes sė tyre , sic ndodhė gjatė praktikimit tė ideve nė jetė. Nė tė kundėrt , secila duke forcuar njėra- tjetrėn , ndihmon nė realizimin e fitoreve tė reja. Qėllimi ėshtė arritja e njė konceptimi tė thellė tė thelbit tė dijes dhe dinamikave qė sigurojnė njė jetesė mė tė mirė , duke e sunduar atė me anė tė veprimeve qė urdhėrohen nga kėto burime kryesore..."( mė gjėrėsisht shih : Univerziteti i padukshėm , Prof.dr. Ersin Nazif Gurdogan , Tiranė 2004 f.95)
Ashtu sic sqaroi profesori i nderuar se kjo jetė ėshtė venduar nėn urdhrat e All-llahut dhe jo nėn qejfet e njerėzve , dhe si e tillė duhet tė funksionojė. Kur vazhdon funksionomin e saj jashta kėsaj kornize atėherė ajo arrinė nė devalvim dhe nė abuzim nė shoqėri. Mjet mjaft efikas i olirgakėve pėr tė abuzuar nė ekonomi ėshtė edhe teknologjia. Ato duke poseduar teknologjinė e tyre dhe fuqinė e lirė tė punės , bėjnė disperzimin ose shpėrndarjen e prodhimit nė zona ku kanė nevojė pėr punė , posedojnė fuqi punėtore , por mungon shpirti i sipėrmarrjes. Raste tė ketila janė tė panumėrta nė shoqėrinė njerėzore , ndėr ta do tė pėrmendin fabrikėn "Puma" e cila vrapoi me ndėrtimin e qendrave tė saja nė Azi nė vendet rurale duke rritur prodhimin e saj me shpenzime minimale tė mundshme. Ekonomistėve ky shembull do t`iu dukej real dhe i pacipt , se gjithėcka kėtu ėshtė ok dhe se nuk ka dicka jashta natyrės njerėzore. Ėshtė e vėrtet se fabrika "Puma" punsoi njė numėr tė madh tė njerėzve nė Azi , por ėshtė irreale qė punsimi i tyre tė bazohet mbi baza tė shfrytėzimit maksimal ku pėrfitimet nga ky shfrytėzim kalojnė vetėm tek njė njeri. Edhe pse pėrdorin njė teknologji tė sofistikuar athua vallė a nuk bėjnė abuzim me atė teknologji kur njė aziatik punon pėr 50 $ nė muaj , e nė Holand prodhimet e tilla nė njėsi shiten nga 120 $? Ju mund tė thuani se kjo ėshtė zotėsi , po e zėmė se keni tė drejtė. Qėllimi i njeriut nė kėtė botė nuk ėshtė shfrytėzimi i tij me mekanizmat e ekonomisė sė tregut dhe me fuqinė e saj lėvizėse teknologjinė , por qėllimi i tij ėshtė rehatia , drejtėsia , harmonia shoqėrore dhe shpirtėrore duke lidhur ngushtėsisht materialen me shpirtėroren.
" Malejzia para krizės valutore , rrezitej nė harenė dhjetėvjecare tė mė tepėr se 8 % tė rritjes vjetore , ndėrsa malejzianėt punonin zellshėm dhe me entuziazėm pėr tė krijuar njė tė ardhme mė tė mirė pėr vetveten. Qėllimet e tyre ,si dhe mjetet pėr arritjen e tyre , ishin shprehur nė njė skemė madhore pėr zhvillimin ekonomik , shoqėror e kulturor tė quajtur "Vizioni 2020". Malejzia synonte t`i bashkėngjitej botės sė shteteve tė zhvilluara deri nė vitin 2020 , ndėrsa deri nė verėn e vitit 1997 , ne po ecnim lirisht drejt cakut. I tėrė kombi qe inkurajuar tė punoj drejtė kėtij qėllimi tė pėrbashkėt- pėr tė mirėn jo vetėm tė tė pasurve dhe tė fuqishmėve , por tė cdo qytetari tė Malejzisė dhe , vėrtetė , edhe tė popujve fqinjė.."( mė gjėrėsisht shih : Njė marrėveshje e re pėr Azinė , Mahatir Muhamed , Shkup 2004 , f.8)
Malajzia ėshtė njė rast specifik i njė padrejtėsie qė ndodh nė sytė e botės. Elementet e shkatėrrimit tė kėtij shteti nga zhvillimi ekonomik ėshtė e vėrtetė se nuk ishin teknologjia dhe invazioni i jashtėm , por si shkak i asaj egoje qė ėshtė krijuar nga materializmi i tepruar me shpikjen e teknologjisė lind edhe ky inat dhe kjo xhelozi qė ka pėrmasa botėrore. Vet Fondi Monetar Ndėrkombėtar ėshtė ndėrtuar mbi baza tė padrejtėsisė shoqėrore dhe rritjen e kėsaj padrejtėsie nė botė. Fondi Monetar Ndėrkombėtar pėrmes mekanizmave tė saja kontrollon vendet e dobėta ekonomikisht por edhe ato qė janė nė zhvillim e sipėr qėllimi kryesor i kėtij kontrolli ėshtė qė tė pasurit gjithmonė tė mbeten tė njejtėt dmth pronar , ndėrsa ato qė kanė synim tė arrijnė nė stadet mė tė larta tė pasurisė njerėzore duhet t`iu mbyllet goja dhe tė kėnaqen me pak kredi qė i ofron po ky Fond. Malajzia pėrdori teknikė pėr largimin e kėtij Fondi nga vendi dhe pa dritėn e zhvillimit. Por , fuqive tė mėdha i pengonte qė nė rangun e tyre tė bashkohet njė forcė orientale dhe arritėn qė tė stimulojnė krizėn valutore , ku pėr tė justifikuar veprimin e tyre ndaj Malejsizė kėtė krizė e zgjeruan nė njė pjesė tė madhe tė Azisė. Mahatir Muhamed pėrdori njė mjet mjaft tė fuqishėm tė zhvillimit ekonomik , mjet qė Shejhu i nderuar Jusuf Kardavi e kėrkon edhe sot e kėsaj dite nga shumica e vendeve muslimane qė mos ta ndiejnė veten inferior para botės por t`i shfrytėzojnė kapacitetet qė i posedojnė dhe tė bėjnė dic tė bukur nga ato. Qėllimi i teknologjisė kėtu duhet tė jetė primar pėr ndihmesėn e ngritjes sė mirėqenies ekonomike dhe jo parimisht pėr ngulfatjen e ekonomive konkurrente nė botė.
" Si indikator primar i konkurencės nė njė ekonomi nacionale mund tė merret pjesėmarrja e saj nė ndonjė treg tė jashtėm. Nga aspekti teorik dhe praktik kėtij indikatori mundemi t`i vėndojmė disa rezerva. Nė rradhė tė parė , nga ajo si tregues kuantitativ , nuk mund tė shikohet metoda , gjegjėsisht aspektet cilėsore tė pjesėmarrjes nė treg. Sė dyti , parashtrohet pyetja pėr pranimin edhe tė shėrbimeve gjatė vlerėsimit tė konkurencės. Edhe pėrskaj kėsaj dhe rezervave tė ngjashme , vlerėsohet se pjesėmarrja e tregut bukur e sqaron fenomenin e konkurencės..." ( mė gjėrėsisht shih :Konkurentosta Vo Republika Makedonija , Skopje 2003 , f.107)
Konkurenca si njė indikator mjaft i rėndėsishėm i ekonomisė sė tregut nuk duhet tė ngritet mbi padrejtėsi , por nė pjesėmarrjen e ekonomive tė vendeve tė ndryshme nė njė vend. Aty bėhet ndryshimi i ēmimit tė shitjes sė mallrave dhe shėrbimeve , por edhe ndryshimi i blerjes. Mallrat dhe shėrbimet ndryshojnė edhe nė cilėsi , sasi , dhe nė procese tjera. Qėllimi kryesor i konkurencės nuk ėshtė tregimi ose matja e forcave tė njėrės ekonomi nacionale me tjetrėn ekonomi nacionale. Cfarė do tė ndodhte nė botė nėse SHBA dhe RUSIA do t`i matnin forcat nė oligopolin e tyre nė industrinė e armėve??/ Bota muslimane do tė shkatėrrohej tėrėsisht. Mekanizmat qė do tė duhej t`i pėrdor ekonomia e tregut do tė ishin nė favor tė ruajtes sė paqes nė botė dhe jo nė krijimin e njė klime jo stabile nė vende tė ndryshme tė botės. Nuk ėshtė e njejtė konkurenca nė mes tė Londrės me atė nė Mogadishu. Pse fuqitė e mėdha kujdesen katėrcipėshi pėr konkurencėn ekonomike nė Londėr , ndėrkaq nė Mogadishu mundohen qė t`i shkatėrrojnė edhe ato pak resurse qė ekzistojnė. A nuk ėshtė padrejtėsi kjo , a nuk ėshtė abuzim teknologjik kjo , ku teknologjia nė kėtė rast shfrytėzohet pėr shkatėrrimin e ekonomisė sė Somalisė dhe jo nxitjen e sipėrrmarjes dhe tė zhvillimit ekonomik.
" Doktrinat perėndimore mund tė jenė nė pajtim me mjediset ku janė kuptuar , mjedis i qytetėrimit materialist perėndimor. Kėsisoji cdo pikėsynim ndryshe nga pikėsynimet utilitare margjinalizohet dhe cdo element njerėzor ndryshe nga egoja nuk pranohet. Kur tėrė jeta mbizotėrohet nga njė matrializėm i tillė , nuk ka kurrėfarė sfere tė lirė tė veprimtarisė pėr ligjet jashtė punės dhe prodhimit. Si rezultat kemi luftėn e klasave , e cila bėhet e pashmangshme dhe e dukshme. Por kur jeta jonė shoqėrore qeveriset nga ligjet islame tė kėshilluara nga All-llahu , e jo nga ligjvėnėsit e vetėcaktuar , materializmi dhe lufta e klasave kurrė nuk mund tė paraqiten.. "
( mė gjėrėsisht shih : Islami dhe Paqeja Universale ,Prof. Sejjid Kutub , Tetovė 2005 , f.112)
Profesori i nderuar i bėnė njė analizė tė thuktė aspekteve materiale tė jetės shoqėrore. Ai na bind se nė kohėn e globalizimit tė ekonomisė mė shumė flitet pėr liberalizimin e ekonomive dhe mė pak punohet nė kėtė drejtim. Ai orienton logjikėn e njeriut kah Krijuesi i saj dhe mundohet qė ta afrojė nė binaret e jetės sė pastėrt dhe tė dėlirė. Njerėzit kanė nevojė edhe pėr mėshirė dhe dashuri , dashuria nuk fshehet brenda mirėqenies ekonomike , edhe pse shumica e vendeve qė kanė arritur nė majen e pasurimit tė tyre , atje nuk ndjen veten tė sigurt , shoqėrinė , lindin vrasjet e pėrditshme , zhvillohet dhuna , incestet janė tė shpeshta nėpėr familje tė tilla , kemi raste tė narkonamisė . Psikologėt thonė se zakonisht rastet e narkomanisė dhe tė cėshtjeve devijonte nė shoqėri lindin pikėrisht nė kohė krize ekonomike dhe pompoziteti jo real nė jetėn e tė rinjve dhe tė rejave. Atėherė ne pyesim pse vallė incestet mė tė mėdha nė botė ndodhin nė Suedi , Norvegji dhe nė Danimark ( i referohem gazetės Fokus nė gjuhėn maqedone).?
Pėrfundimisht Islami nuk ėshtė kundėr teknologjisė dhe prezencės sė saj nė ekonomi , ajo bile stimulon zbulimet dhe perfeksionimet e reja teknologjike nė botė. Por , Islami ndalon ndarjen jo tė drejtė tė burimeve dhe tė mirave ekonomike ndėrmjet njerėzve , sepse toka ėshtė e Zotit e nuk ėshtė e askujt tjetėr , njeriu atė e ka vetėm nė posedim tė shkurt. Zoti caktoi njeriun mėkėmbės nė tokė pėr t`u kujdesur pėr tė e jo pėr ta shkatėrruar ate.
Tė shpresojmė se njeriu do tė kuptoj drejtė qėllimin e ekzistencės sė tij...
Literatura e konsultuar:
Islami dhe Paqeja Universale ,Prof. Sejjid Kutub , Tetovė 2005
Konkurentosta Vo Republika Makedonija , Skopje 2003
Njė marrėveshje e re pėr Azinė , Mahatir Muhamed , Shkup 2004
Univerziteti i padukshėm , Prof.dr. Ersin Nazif Gurdogan , Tiranė 2004
Revista Fokus , Prill 2006
 |
Abonohu tek faqja jonë...
